Ślepota barw to zaburzenie polegające na niezdolności do dostrzegania różnic pomiędzy niektórymi kolorami. Szacuje się, że z problemem tym zmaga się około 8% mężczyzn i 0,5% kobiet na całym świecie. Co ciekawe, ślepota barw to nie to samo co daltonizm – a czasami błędnie bywa używane jako synonim tego słowa. Czym jest ślepota barw, jakie są jej przyczyny i rodzaje? Czym różni się od daltonizmu? Sprawdź i dowiedz się więcej!

Ślepota barw – co to?

Ślepota barw to zaburzenie, które sprawia, że osoba, która zmaga się z tym problemem nie potrafi odróżnić od siebie niektórych lub wszystkich kolorów. Co ważne są to kolory, które przez w pełni zdrowych ludzi odróżniane są od siebie bez większych problemów. 

Co to daltonizm?

ślepota barw powszechnie określana mianem daltonizmu – choć właściwie w praktyce odnosi się on głównie do trudności w rozróżnianiu koloru czerwonego i zielonego, dlatego terminy te raczej są od siebie odróżniane. 

Skąd bierze się ślepota barw? Działanie czopków 

Ślepota barw to szeroki termin, który łączy w sobie różnorodne zaburzenia wpływające na widzenie całej gamy kolorystycznej – może występować w różnych odmianach i mieć zróżnicowane nasilenie. Skąd bierze się ten problem? Najczęściej specjaliści dopatrują się jego przyczyny w nieprawidłowym działaniu światłoczułych komórek znajdujących się w siatkówce oka, potocznie zwanych czopkami. To właśnie one odpowiadają za odpowiednie widzenie kolorów – sama siatkówka składa się z aż 10 warstw komórek fotoreceptorowych: czopków i pręcików. Podczas gdy pręciki odpowiadają za czarno-biały obraz i widzenie po zmroku, czopki generują impulsy nerwowe, które przekazywane są do mózgu poprzez nerw wzrokowy i pozwalają na odbieranie kolorów. Czopki reagują na trzy główne długości fal światła:

– Czopki S – reagują na światło o krótkiej długości fali (niebieskie).
– Czopki M – reagują na światło o średniej długości fali (zielone).
– Czopki L – reagują na światło o długiej długości fali (czerwone).

Przyczyna ślepoty barw

To właśnie dzięki tym trzem typom czopków możliwe jest postrzeganie pełnego spektrum barw. Gdy jednak jeden z nich jest dysfunkcyjny lub gdy jest w ogóle nieobecny, występują zaburzenia w postrzeganiu barw – czyli właśnie ślepota barw. 

Ślepota barw – choroba genetyczna?

Wiesz już, dlaczego ślepota barw występuje i znasz jej biologiczną przyczynę. Ale skąd się bierze? Wyróżniamy dwa rodzaje tego zaburzenia:

– Ślepota barw wrodzona.

Wrodzona ślepota barw to najczęstsza forma zaburzeń rozpoznawania kolorów, spowodowana mutacjami genetycznymi dziedziczonymi wraz z chromosomem X. Z tego powodu znacznie częściej dotyka mężczyzn niż kobiet. Mężczyźni mają tylko jeden chromosom X, więc mutacja na nim prowadzi bezpośrednio do zaburzeń. Kobiety natomiast posiadają dwa chromosomy X, co zwiększa szansę, że zdrowy gen będzie dominować, a objawy nie wystąpią.

– Ślepota barw nabyta.

Nabyta ślepota barw pojawia się w wyniku uszkodzeń wcześniej zdrowych oczu lub układu wzrokowego. Może być skutkiem chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca, jaskra czy Alzheimer, które wpływają na siatkówkę lub nerw wzrokowy, zaburzając percepcję barw. Podobny efekt mogą wywołać niektóre leki, m.in. stosowane w leczeniu nadciśnienia, chorób serca czy zaburzeń psychicznych – mogą one zakłócać pracę czopków. Zdarza się również, że zaburzenie to występuje u osób, które mają stały kontakt z toksycznymi chemikaliami, np. tymi przemysłowymi, ponieważ negatywnie oddziałują one na czopki. 

Co ciekawe, czopki ulegają również procesowi starzenia się – zaburzenia widzenia kolorów mogą więc wystąpić jako jedna z konsekwencji starości, podobnie jak np. zaćma czy prezbiopia. 

Typy ślepoty barw

Ślepotę barw można podzielić na różne typy, w zależności od tego, które czopki są dysfunkcyjne. 

– Trichromatyzm.

Trichromatyzm to najłagodniejsza postać zaburzeń widzenia barw, w której wszystkie trzy typy czopków są obecne, jednak jeden z nich nie funkcjonuje prawidłowo. Skutkuje to obniżoną wrażliwością na określony kolor. W zależności od tego, który typ czopków działa nieprawidłowo, mówimy o różnych odmianach trichromatyzmu. Jeśli problem dotyczy postrzegania czerwieni, mamy do czynienia z protanomalią. W przypadku zaburzeń rozpoznawania zieleni – z deuteranomalią, natomiast trudności z widzeniem barwy niebieskiej określa się mianem tritanomalii.

– Dichromatyzm.

Dichromatyzm to większe zaburzenie widzenia barw, ponieważ polega na całkowitym braku jednego z trzech rodzajów czopków. W rezultacie osoby dotknięte tym schorzeniem rozróżniają kolory w znacznie uproszczonej palecie.

W przypadku protanopii brakuje czopków odpowiedzialnych za odbiór koloru czerwonego, przez co barwy te zlewają się z zielenią lub są niemal niewidoczne. Deuteranopia wiąże się z brakiem czopków zieleni – prowadzi to do podobnych trudności, jednak przy innych długościach fali. Tritanopia, która występuje rzadko i może dotyczyć zarówno kobiet, jak i mężczyzn, oznacza brak czopków niebieskich, co skutkuje zniekształconym odbiorem barw zimnych – szczególnie błękitu i fioletu.

– Monochromatyzm.

Monochromatyzm to najbardziej zaawansowany typ ślepoty barw, w którym to zdolność do rozróżniania kolorów jest skrajnie ograniczona lub całkowicie nieobecna. Występuje w dwóch postaciach.

W pierwszej – monochromacji typu niebieskiego – aktywne pozostają jedynie czopki reagujące na światło niebieskie, podczas gdy czopki odpowiedzialne za odbiór czerwieni i zieleni są nieobecne lub niesprawne. Osoby z tym typem widzenia mają bardzo ograniczoną percepcję kolorów, a dodatkowo mogą cierpieć na nadwrażliwość na światło i mimowolne ruchy gałek ocznych.

Drugi rodzaj to achromatopsja, czyli całkowity brak czynnych czopków. W tym przypadku świat postrzegany jest wyłącznie w odcieniach szarości. Towarzyszą jej często poważne zaburzenia wzroku, takie jak silna fotofobia, oczopląs oraz mroczek centralny. 

Leczenie ślepoty barw

W przypadku wrodzonej ślepoty barw niestety leczenie nie jest możliwe. Pomocne mogą być jedynie specjalistyczne filtry lub okulary, które zwiększają kontrast, ułatwiając rozpoznawanie niektórych kolorów.

Natomiast w przypadku nabytej ślepoty barw, spowodowanej chorobami lub stosowaniem określonych leków, istnieje możliwość wprowadzenia zmian, które mogą poprawić jakość widzenia. Leczenie pierwotnej przyczyny, na przykład regulacja poziomu cukru u diabetyków czy zmiana leków, może poprawić postrzeganie barw. Jeżeli choroba została nabyta poprzez kontakt z toksycznymi substancjami, ograniczenie kontaktu z nimi również może przynieść korzyści. Należy jednak pamiętać, że gdy wystąpią u Ciebie zaburzenia widzenia kolorów, powinieneś zgłosić się do specjalisty. On wykona badanie wzroku, przeprowadzi wywiad i jeśli będzie taka potrzeba, podejmie odpowiednie kroki w kierunku leczenia. 

Bibliografia:

https://www.wokularach.pl/blog/slepota-barw-jakie-sa-rodzaje
https://www.mp.pl/pacjent/okulistyka/wadywzroku/321401,daltonizm-slepota-barw
https://www.bezokularow.pl/poradnik/slepota-barw-jakie-sa-jej-rodzaje
https://diag.pl/pacjent/artykuly/daltonizm-czyli-slepota-barwna-jak-zdiagnozowac-te-chorobe/