Zez to stan, w którym oczy nie są prawidłowo wyrównane i patrzą w różnych kierunkach. Może występować zarówno u dzieci, jak i u dorosłych. W tym artykule omówimy rodzaje zeza, jego objawy oraz dostępne metody leczenia, szczególnie w kontekście dorosłych.
 

Czym jest zez?

Zez, znany również jako strabizm, to wada wzroku, która polega na nierównoległym ustawieniu gałek ocznych. W praktyce oznacza to, że oczy nie są skierowane w tym samym kierunku jednocześnie. Może to prowadzić do różnych problemów z widzeniem, takich jak podwójne widzenie, trudności z oceną odległości oraz problemy z widzeniem przestrzennym.
 

Rodzaje zeza
 

Zez towarzyszący

Zez towarzyszący jest jednym z najczęstszych typów zeza i charakteryzuje się stałym kątem odchylenia oka zezującego w stosunku do oka prowadzącego. W zależności od kierunku odchylenia, zez towarzyszący może być zbieżny (oko skierowane w stronę nosa), rozbieżny (oko skierowane na zewnątrz), ku górze lub ku dołowi​​. Ten typ zeza zazwyczaj pojawia się u dzieci i może być związany z problemami w równowadze mięśni ocznych.

Zez porażenny

Zez porażenny powstaje na skutek uszkodzenia nerwów kontrolujących mięśnie oka i prowadzi do ograniczenia ruchomości gałki ocznej w jednym lub kilku kierunkach. Może być wynikiem urazu, infekcji, lub innych schorzeń neurologicznych​. Objawy zeza porażennego mogą obejmować trudności z poruszaniem gałkami ocznymi w określonych kierunkach oraz podwójne widzenie.

Zez ukryty (zez utajony)

Zez ukryty, inaczej zwany utajonym, to subtelniejsza forma zeza, która może nie być widoczna na pierwszy rzut oka. Osoby z zezem ukrytym mogą odczuwać zmęczenie oczu, bóle głowy oraz trudności z koncentracją, zwłaszcza podczas długotrwałego czytania lub pracy przy komputerze. Problemy te wynikają z trudności w fuzji obrazów z obu oczu.

Zez pozorny

Zez pozorny to stan, w którym oczy wyglądają na zezujące, ale w rzeczywistości są prawidłowo ustawione. Często wynika to z anatomicznych cech twarzy, takich jak szeroki grzbiet nosa, który może sprawiać wrażenie, że jedno oko jest skierowane w stronę nosa​.
 

Objawy zeza u dorosłych

Zez u dorosłych może objawiać się w różnorodny sposób, w zależności od rodzaju i nasilenia schorzenia. Do najczęstszych objawów należą:

• Podwójne widzenie – jeden z najbardziej dokuczliwych objawów, występuje, gdy oczy nie są w stanie skupić się na tym samym punkcie.
• Problemy z ostrością widzenia – zez może powodować trudności w skupianiu wzroku na jednym punkcie, utrudniając czytanie, pisanie, a nawet oglądanie telewizji. Osoby mogą odczuwać, że ich wzrok jest mniej ostry.
• Ból głowy i zmęczenie oczu – ciągłe próby skorygowania wzroku mogą prowadzić do bólu oczu lub głowy. Uporczywe bóle są często wynikiem napięcia mięśniowego i stresu związanego z problemami widzenia.
• Przechylanie głowy lub zamykanie jednego oka – dzieje się tak, aby gdy osoba z zezem próbuje zminimalizować dolegliwości związane z podwójnym widzeniem. Ten mechanizm może prowadzić do bólów karku i innych problemów mięśniowo-szkieletowych.

Przyczyny zeza u dorosłych

Zez u dorosłych może mieć wiele przyczyn, a jego pojawienie się często wiąże się z różnorodnymi problemami zdrowotnymi, które mogą dotyczyć zarówno oczu, jak i układu nerwowego. Do najczęstszych przyczyn należą:
 

1. Choroby neurologiczne – choroby takie jak udar mózgu, stwardnienie rozsiane czy choroba Parkinsona mogą wpływać na funkcjonowanie nerwów kontrolujących ruchy gałek ocznych.
2. Urazy – innym ważnym czynnikiem są urazy głowy i oczu. Uderzenia, wypadki samochodowe czy upadki mogą uszkodzić mięśnie oczne lub nerwy, prowadząc do problemów z ich prawidłowym funkcjonowaniem. 
3. Choroby ogólnoustrojowe – cukrzyca poprzez swoje negatywne oddziaływanie na naczynia krwionośne i nerwy, może wpływać na zdrowie oczu. Nadciśnienie tętnicze z kolei, poprzez podwyższone ryzyko wystąpienia udarów, również stanowi czynnik ryzyka.
4. Genetyka – osoby, które miały zeza w dzieciństwie, nawet po skutecznym leczeniu, mogą być bardziej narażone na jego nawrót w dorosłym życiu. Ponadto, predyspozycje genetyczne mogą sprawić, że niektóre osoby będą bardziej podatne na rozwój zeza w reakcji na różnorodne czynniki zewnętrzne.
5. Problemy z widzeniem – niektóre problemy z widzeniem, takie jak zaćma, jaskra czy choroby siatkówki, mogą również prowadzić do zeza. Jeśli jedno oko widzi gorzej, mózg może mieć trudności z łączeniem obrazów z obu oczu w jeden spójny obraz. W rezultacie może dojść do zmiany ustawienia oczu.

Dowiedz się także na temat zez u dzieci – rozpoznanie i leczenie.
 

Zez u dorosłych – diagnoza

Zez u dorosłych może być zaskakującą diagnozą, zwłaszcza dla osób, które nie miały tego problemu w dzieciństwie. Przyczyny jego wystąpienia mogą być różnorodne, a samo rozpoznanie nie zawsze jest proste i wymaga zaawansowanej diagnostyki. 

Pierwszym krokiem w diagnozie zeza u dorosłych jest dokładne badanie okulistyczne. Specjalista oceni nie tylko ostrość wzroku, ale także ruchy gałek ocznych i ich wzajemne ustawienie. Często stosowane są testy obrazowe, takie jak test Hirschberga, gdzie ocenia się refleksy świetlne na rogówce, czy cover test, który pozwala na zidentyfikowanie oka dominującego i wykrycie nieprawidłowych ruchów oczu.

W przypadkach podejrzenia, że zez może być spowodowany problemem neurologicznym, konieczna może być konsultacja z neurologiem. Czasami konieczne są bardziej zaawansowane badania obrazowe, jak tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI), które pomogą wykryć potencjalne zmiany w mózgu lub w strukturach oczodołu.
 

Leczenie zeza u dorosłych

Leczenie zeza u dorosłych jest procesem, który może wymagać zastosowania kilku różnych metod w zależności od indywidualnych potrzeb pacjenta.

Okulary pryzmatyczne

Dla wielu dorosłych z zezem doskonałym rozwiązaniem mogą okazać się okulary pryzmatyczne. Te specjalne soczewki pomagają skorygować podwójne widzenie, które jest częstym objawem zeza. Pryzmaty w okularach zmieniają kierunek patrzenia oka w taki sposób, aby obrazy widziane przez każde oko mogły się zbiec w jeden.

Terapia widzenia

Jednym z pierwszych kroków w leczeniu zeza może być terapia widzenia, która polega na wykonywaniu ćwiczeń wzrokowych mających na celu poprawę koordynacji i siły mięśni ocznych. Tego rodzaju ćwiczenia mogą być szczególnie skuteczne w przypadku zeza ukrytego, gdzie problemem jest zaburzenie równowagi mięśniowej, a nie stała wada strukturalna.​  

Toksyna botulinowa

W niektórych przypadkach leczenie zeza może obejmować zastrzyki z toksyną botulinową. Toksyna botulinowa działa na mięśnie oczne, osłabiając je i tym samym pomagając w przywróceniu równowagi mięśniowej. Jest to szczególnie pomocne w przypadkach, gdzie zez jest wynikiem nadmiernej aktywności jednego z mięśni. Efekty takiego zabiegu utrzymują się zazwyczaj przez kilka miesięcy, po czym może być konieczne jego powtórzenie.

Chirurgia

Kiedy inne metody zawiodą albo gdy zez jest zbyt zaawansowany, rozwiązaniem może być operacja. Zabieg chirurgiczny polega na regulacji siły mięśni ocznych poprzez ich skracanie, wydłużanie lub przesuwanie. Celem operacji jest uzyskanie bardziej symetrycznego ustawienia oczu i poprawa funkcji widzenia. Choć brzmi to poważnie, jest to rutynowa procedura, która często przynosi bardzo dobre efekty. Warto jednak pamiętać, że operacja zazwyczaj nie kończy leczenia – po niej może być potrzebna dalsza rehabilitacja wzrokowa.

Ćwiczenia na zeza

Ćwiczenia na zeza stanowią ważny element leczenia tej wady wzroku, szczególnie w przypadkach, gdzie chirurgia nie jest konieczna lub możliwa. Mają na celu wzmocnienie mięśni okoruchowych, poprawę koordynacji oczu oraz redukcję objawów zeza. 
 

1. Ćwiczenie z ołówkiem – to jedno z najprostszych i najczęściej polecanych ćwiczeń. Weź ołówek i trzymaj go na wyciągniętej ręce przed sobą. Skup wzrok na końcu ołówka, a następnie powoli przybliżaj go do nosa, starając się utrzymać obraz ołówka wyraźnym i pojedynczym tak długo, jak to możliwe. Powtórz to ćwiczenie kilka razy dziennie.
2. Zakrywanie jednego oka – zakrywanie jednego oka na pewien czas może pomóc wzmocnić mięśnie oka, które jest bardziej leniwe. Zakryj zdrowe oko na około 30 minut do godziny dziennie, aby zmusić słabsze oko do intensywniejszej pracy. Warto robić to podczas czytania lub wykonywania innych zadań wymagających skupienia wzroku.
3. Ćwiczenia z lustrem – stań przed lustrem i skup wzrok na swoim odbiciu. Spróbuj poruszać oczami w różnych kierunkach, patrząc w górę, w dół, na boki oraz po przekątnych. Staraj się utrzymać głowę nieruchomo, aby pracowały tylko oczy. To ćwiczenie pomaga w koordynacji ruchów oczu i może być wykonywane kilka razy dziennie.
4. Ruchy obrotowe – zacznij od patrzenia na punkt przed sobą, a następnie powoli przesuwaj wzrok wzdłuż okręgu, tak jakbyś rysował kółko oczami. Powtarzaj ruchy w jednym kierunku przez kilka sekund, a potem zmień kierunek. To ćwiczenie wzmacnia mięśnie oka i poprawia ich elastyczność.
5. Patrzenie w dal i z bliska – znajdź punkt w oddali i skup na nim wzrok przez kilka sekund, następnie przenieś wzrok na coś bliskiego, np. na czubek palca trzymanego przed nosem. Powtarzaj ten cykl kilkanaście razy. To ćwiczenie pomaga w synchronizacji pracy obu oczu i poprawia ich zdolność do szybkiego przystosowywania się do zmieniających się odległości.
    

Czy zez jest wadą wzroku?

Zez jest często postrzegany jako wada wzroku. W praktyce jest to nieco bardziej skomplikowane. Zez sam w sobie nie jest wadą wzroku w tradycyjnym znaczeniu tego terminu, jak krótkowzroczność czy nadwzroczność, ale raczej problemem z koordynacją mięśni oczu, które prowadzą do niewłaściwego ustawienia gałek ocznych. Choć nie jest klasyczną wadą wzroku, to jego obecność znacząco wpływa na funkcjonowanie systemu wzrokowego. Ważne jest, aby nie lekceważyć objawów i podjąć odpowiednie kroki w celu diagnozy i leczenia.

 

Bibliografia:
https://www.wokularach.pl/blog/zez-przyczyny-rodzaje-i-leczenie
https://www.bezokularow.pl/poradnik/czym-jest-zez-jak-go-rozpoznac
American Academy of Ophthalmology, What Is Adult Strabismus?, 2023.
P. Sharma, N. Gaur, S. Phuljhele, R. Saxena, What’s new for us in strabismus?, Indian Journal of Ophthalmology 65(3):p 184-190, marzec 2017.